TÀI LIỆU SỬ: 

TÂM BÚT

VỀ NHỮNG ĐÀN ANH LỚN

Nguyễn Tường Phong
 

Tại đâu có bả vinh hoa và mồi thơm tiền bạc, chúng tôi thấy các đàn anh ở đó.  Khốn thay cho quê hương nghèo đói, đã chẳng có gì ngoài các anh và chúng tôi như những kho tàng để khai tác thì lại bị chính các anh chăm chỉ khai thác.  Ngoài Bắc, VN có những hiên tài đốn mạt, trong Nam không kém, đầu rầy những anh hùng quân phiệt.  Cả hai miền, nếu góp lại tất cả những khuôn mặt đậm nét đó chưa chắc đã đủ khả năng để xây dựng đất nước huống chi là chia cắt và đâm chém nhau.  Một nửa quê hương được những thứ đỉnh cao trí tuệ ôm ấp đến tả tơi, đem cả đất nước phục vụ cho một chủ thuyết ngoại lai vô thần.  Nửa còn lại tưởng rồi sẽ khá, thế nhưng các anh cũng chẳng khá gì, độ một trăm khuôn mặt các đàn anh lớn mà đạp đổ cả một cơ đồ gấm vóc.  Chỉ cần một chút tình, một tâm hồn dẹp ở nơi các anh thì mọi việc có lẽ đã khác.  Khốn thay !  Tình cho đất nước sao hơn được quyền hành và lợi lộc cá nhân.  Tâm hồn đẹp đâu phải ai cũng có ?  Kể cũng lạ là trong ngần ấy năm mà các anh không làm được một chuyện gì đáng làm mà chỉ toàn những điều không nên.  Tại các anh không có tâm hồn ?  Tại các anh thiếu khả năng ?  Hay có lẽ tại chúng tôi hèn nhát ?  Chẳng câu trả lời nào thấy ổn bằng những nhận xét trung thực về các anh.  Nếu chúng tôi hằn học thì không phải vì vô lẽ mà là đã vô cùng lịch sự chỉ dám hằn học thôi chứ chưa dám phũ phàng.  Thế nhưng các anh đừng tiếp tục coi thường chúng tôi.  Người ta nói tuổi trẻ VN thiếu một lưỡi kiếm.  Điều đó có thể sai.

Nhận xét các anh không gì rõ bằng nhìn những điều các anh đã làm trong suốt những năm dài khói lửa.  Chúng tôi đố ai kể được bao nhiêu trường học, nhà thương, xưởng máy các anh đã làm.  Bao nhiều con đường đã nối, bao nhiêu chính sách thuộc loại quốc thái dân an được khai sinh, bao nhiêu tâm huyết và trí óc cho kinh tế và đời sống dân lành, bao nhiêu gia đình binh sĩ, công chức nghèo khó được thật tâm nâng đỡ, bao nhiêu chính sách giáo dục được điều nghiên, bao nhiêu tuổi trẻ được hướng dẫn đúng mức để trở thành những cán bộ yêu nước thương dân cho đất nước, bao nhiêu chính sách quốc phòng, chiến lược quân sự mà các anh buộc phải có cho cuộc chiến sống còn của toàn dân ?  Và còn rất nhiều, nhiều lắm để được cải thiện.  Có nhìn lại mới thấy các anh tệ hại, các anh tự đưa ra hình ảnh là nhũng kẻ chỉ đường u tối.  Chẳng góp được một chút gì gía trị cho nhu cầu dân tộc mà bất cứ người lãnh đao sáng suốt nào cũng phải thấy, phải tìm kiếm và gắng sức.  Một người với chút, chỉ một chút tâm hồn cũng đủ khá.  Trời ơi !  Thế mà không có được một tâm hồn cho ngần ấy khuôn mặt….

Không làm tốt được thì thôi, các anh lại còn phá nát đất nước đã từng mỏi mòn vì chinh chiến, gây bao tội lỗi cho muôn người.  Có bao nhiêu thằng lính trẻ đã chết tan xác đau đớn, bao nhiêu thanh niên xa vào con đường hút sách, nghiện ngập vì đường dây cần sa, may túy nằm trong hệ thống tham nhũng, bao nhiêu cán bộ nồng cốt chấp nhận hối lộ, tham ô vì đời sống túng thiếu, bao nhiêu người buông xuôi vì họ biết chỉ được nhận những bất hạnh nếu đi ngược lại những định chế và lề lối thối nát mà các anh chẳng bao giờ cố tâm sửa  đổi.  Hay chính vì các anh muốn thế ?  Oâi đó là sự thật ?  Có thể là như thế.  Có thể có những con người hèn và tệ như vậy.  Họ là những đàn anh lớn, những nhà dìu dặt vô tiền khoáng hậu cho một quê hương trong cơn đau yếu.  Những vinh hoa, phú qúy.  Những danh vọng bạc tiền.  Có cái gì vĩ đại hơn quê hương nếu tâm hồn của các anh biết rung động.  Rõ ràng là cái phần chủ yếu trong đáy tâm hồn của một lãnh tụ yêu nòi giống không thể tìm thấy nơi các anh.

Các đàn anh lơn có quyền hành được hả hê xưng tụng.  Lon lá, chức tước được mùa trổ cành lá xum xuê.  Bốn năm nhảy vọt từ đại tá đến trung tướng mà trận địa chỉ thu gọn từ Lai Khê đến giữa đường Hồng Thập Tự.  Ba năm bốc như diều từ trung tá đến thiếu tướng với kinh nghiệm chiến trường là con số zero vô định khởi đi từ đầu đường Công Lý tới cuối đường Công Lý nhưng có ngã rẽ qua tòa đại sứ Mỹ.  Bất mãn là phải.  Mẹ ! Võ Bị Đalạt sau bốn năm hạ sơn văn võ song toàn, hồn cứng như đá, xác thân được luyện tập để hứng đạn.  Ra trường thiếu úy đánh trận đến không có thì giờ lấy vợ mà chỉ ngoai đến trung úy.  Thế đã là may nếu không ăn đạn lòi ruột hay gẫy cổ để được lãnh cái thẻ loại ba. Cử nhân luật ra trường làm thư ký ngân hàng với lại nhân viện Tổng Cục Tiếp Tế đi khám chuột trong kho gạo.  Đốc sự trẻ phải có tiền qua ngài thủ tướng mới được ở gần Saigon.  Còn vớ vẩn thì ôm mảnh bằng đến một tỉnh lẻ loại “đêm buồn”  làm việc dưới quyền quan tỉnh có cái bằng Dipôme từ thời đất nước chưa chia cắt.  Lạy Chúa tôi ! Luật lê hành chánh trong trường dạy thì vất xuống sông cùng với cứt đái vì luật “rừng” của địa phượng uyển chuyển và phù hợp với nhu cầu phục vụ dân chúng hơn (sic).

Phải nói thật là mất anh đã không làm được gì, và cũng sẽ chẳng làm được gì nữa vì khả năng chỉ có thế, chỉ biết bầy hàng và tranh giành cái đỉnh chung.  Bây giờ có hô hào vung vít hay đánh bóng mạ kền thì cũng chẳng còn ai dám đến gần ngoài đám ninh thần hư hỏng.  Bố bảo một người đàn bà nhà quê khổ sở suốt đời chỉ có chạy giặc dám bảo thằng cn trai mình đến gần các anh.  Đố các anh thuyết phục được một ông lão gìa nua có vài thằng con trai đứa chết trận, đứa tù cải tạo, còn lại một đứa đang lêu bêu trên miền đất mới bỏ hết để theo các anh đi làm “lịch sử”.  Sự  thật qúa rõ ràng.  Anh nào còn chút đầu óc thì đùng nên mở tưởng nữa.

Nhận định rõ hơn về các anh thì phải nói tới một người mà các anh sợ hơn cả bố.  Một người có đủ cả tâm hồn lẫn kiến thức hiểu rõ các anh từ chân tơ kẽ tóc.  Người đó là Cố Tổng Thống Ngô Đình Diệm, Oâng Diệm biết qúa rõ các anh nên lon lá của quân đội Cụ cố tình để dành cho đám đàn em mà Cụ hy vọng.  Tổng thống Diệm đã thấy rõ như cầu của đất nước trong tình trạng khó khăn nên đã “upgrade” trường Võ Bị và Hành Chánh, Oâng Diệm dồn cả hy vọng vao một thế hệ mới với một kế hoạch dài hạn của con mắt có tầm nhìn rộng cho những tháng ngày sắp tới vì Cụ biết rõ tẩy của các anh nếu không là …..khố xanh thì cũng là ….khố đỏ.  Cố TT Diệm dư hiểu vào những năm 1945, khi bộ mặt thật của CS còn núp dưới chiêu bài kháng Pháp thì hầu hết những thanh niên với tâm hồn yêu nước đều nằm trong những phong trào kháng chiến chống Tây.  Lớp người này đã bị CS cướp công rồi thanh toán gần hết.  Do đấy đã tạo nên một khoảng trống cán bộ chỉ huy nhiệt tình với đất nước ở bên này sông bến Hải.  Số còn lại rõ ràng là thứ ..giá áo túi cơm, đi theo Tây hưởng chút bơ thừa sữa cặn quên hẳn quê hương.  Đến năm 1954 thì mọi việc đã rõ ràng.  Những kẻ theo Tây bỗng chốc trở nên sáng gía.  Chẳng có ai nữa nên họ trở thàn một loại cán bộ nồng cốt cho miền Nam.  Thiên sư đời !  Thật là vận nước.  Tây và những kẻ theo họ là quốc gia, còn Việt minh là CS.  Những thanh niên yêu nước trong phong trào chống Tây không còn chỗ đứng.  Họ không phải là CS, cũng chẳng a dua theo bọn Tây khốn kiếp.  Họ chỉ là những anh hùng không tên tuổi của quê hương nhược tiểu không có quyền nắm được vận mệnh dân tộc mình.  Còn lại cái số theo Tây dĩ  nhiên được bọn này sửa soạn để thay thế khi Tây bỏ về nước.  TT Diệm thấy rõ !  Cụ nhìn thấu tẩy của đám nhà binh Tây vô lại đó.  Cụ thấy rõ một cái “gap” nên Cụ lo toan xây dựng một lớp cán bộ mới.  Mộng Cụ sắp thành thì Cụ bị chính đám quân phiệt vô học giết chết.  Điều Cu ï lo lắng đã xảy ra và những gì Cụ xây dựng sau này mới thấy Cụ nhìn xa trông rộng !  Lớp người mới mà Cụ lo đào tạo thật sự chứng tỏ cái khả năng và khí phách khi họ nhập cuộc.  Theo thời gian họ từ từ xuất hiện, trội hơn hẳn cái đám đàn anh đa số xuất thân lính Tây hoặc Diplôme Tây.  Nhưng vận nước đã đến hồi đen tối, Cụ Diệm nếu còn sống vài năm nữa thì cái lớp người được Cụ đào tạo hẳn phải là đúng nơi và đúng lúc.  Khốn thay vắng bóng nhà lãnh đão chân chính, đám cán bộ đủ kí lô cả tâm hồn lẫn tài năng phải ép mình dưới lối chỉ huy của các đàn anh mà thật ra chỉ đáng là học trò của họ về mọi mặt .!!  Và Cụ Diệm đã tính đúng, chính đám lính Tây mà Cụ lo ngại đã thật sự bán đứng quê hương với tí tiền còm !…

Các đàn anh lớn, nói như thế có gì là vỗ lễ ?  Vì không nói thì biết bao giờ các anh mới chịu nhìn thắng vào chiếc gương soi mặt thì thầm với chính mình là “ta dỡ ẹt”  Thì thôi !  hãy để yên những vàng son trong ngăn kéo dĩ vãng như một thứ trang sức đắt tiền nhưng démodé không còn giá trị với thời gian.  Hãy im lặng tiếc nuối, đừng để lương tâm uống rượu ảo tưởng mà quan cuồng lố bịch.   Hãy dãn ra và mờ nhạt, hãy lẩn khuất và chìm đắm cho đoạn cuối cuộc đơi được yên ổn.   Tiền đấy, nắm chắc trong tay rồi đấy, hãy sung sướng đi, hưởng thụ đi, thế không phải chính những đồng tiền đã làm các anh u mê ?  Nếu còn chút liêm sỉ thì dùng thời gian nhàm chán đốt nỗi lòng u uẩn và chờ ngày nằm xuống.  Nghĩa trangnào chẳng lạnh lùng ?  Đất người còn lạnh lùng biết mấy ?

Các đàn an hlớn !  Đã qúa đủ, các anh nên dừng lại, du đãng gia còn đủ sáng suốt để xếp súng vì tuổi trẻ chơi bạo và bắn tới hơn nhiều.  Taị sao đàn an lớn không tự gác kiếm để thế hệ thanh niên mới khỏi mất công trải thảm dọn đường cho sạch sẽ ?  Đường còn dại, dại lắm, dài như lịch sử VN.  Quyền hành trong tay, phuợng tiện sẵn sàng, thời gian đầu đủ mà làm không nổi huống hồ chi một lớp người loại bạch diện thư sinh, ngày cầy như trâu để sống, đêm về lòng thở hắt những hơi dài mường tượng con đưòng trước mặt rõ ràng là mạt lộ hoặc nếu không thì cũn gchỉ là một thứ ảo tưởng ngút trời.  Như thế phải cần nhiều can đảm, phải điên, phải nổi loạn, phải lì, phải đứng trên mọi khuôn thước và ngaòi tất cả mọi dự đoán thì mới có thể sống với giấc mơ của nỗi lòng tam thây.  Tội nghiệp chúng tôi, các anh biet thế ?  Vậy thì cin các anh đừng múa rối nữa.  Đừng tháu nữa.  Ba mươi tuổi đời đâu dễ thua đến ba lần ?  Nhất qúa tam, người xưa nói vậy.  Các anh qúa tệ không làm được nhưng cứ bám chặt, đến phút chót mới liều tháu bậy, một ăn lớn hai ăn nhỏ, có thua thiệt là dân nghèo, có chết là thanh niên, là đất nước.  Các anh hề hấn mẹ gì.  Cú tháu 1975 cạn láng.  Các anh đứng dậy phủi tạy ease.  Vốn các anh còn nguyên.  Cú tháu “Kháng Chiến” (tức Mặt Trận kháng chiến của Hoàng Cơ Minh) ngoạn mục thứ hai vì các đàn anh nhìn thấu tẩy đàn em, coi như vỡ nợ, bậy giờ còn lại cái thân xác tả tôi và tâm tư đau xót, vốn không còn nên chúng tôi đánh bạc kỹ hơn nhiều.  Đánh với xác định của Võ nguyên Gíáp “không thắng không đánh” làm sao họ thua lớn được ?  Đó là tâm trạng cùi hủi của chúng tôi, không sao tin được đàn anh, không sao phục được dù là chút xíu.  Chịu gì nổi khi một ngài xếp phú lít tuyên bố với báo chí:  “ông thử nghĩ xem, không có tuớng lãnh làm sao chống cộng được ?”  hoặc tâm sự vi vút kiểu “anh ơn, tôi với anh là lính Tây, Tây đi rồi, tôi với anh đánh bài nhờ vốn Mỹ, Mỹ cúp vốn tôi với anh phủi tay bỏ chạy, chưa bao giờ chúng ta chiến đấu cho quê hương, dân tộc..”  Tướng Văn Là nói thế đấy, nói trình diễn để kéo màn cho phần một vở ca kịch cải lương.  Văn Là, Văn Thiệu, Văn Viên, không hiểu còn baơ nhiêu kịch sĩ tướng dù không có tên “văn” ở giữa ?  Cho đàn em thở với…  Chưa hết, các đàn anh còn lập lờ:  “Thôi, bây giờ để những người trẻ làm”  cám ơn sự tử tế đầy đặn mà các anh đã trao lại cho chúng tôi.  Nếu ngày trước các anh nói được vậy thì giờ này có lẽ đã khá.  Bây giờ có nói cũng bằng thừa, nhìn kỹ xem, các anh có gì để trao lại ?  Sau 13 năm trôi nổi, các anh mới nhìn thấy mình.  Oâng Diệm đã thấy các anh từ một phần tư thế kỷ trước !!

Còn ai nghi ngờ hay chưa tin các đàn anh lớn tệ tới vậy thì nghe một đại đàn anh rởm tâm sự dù là để bào chữa cho chính mình: 

“Trong khoảng gần hai năm trời sau cái chết của TT Diệm cho tới khi tôi trở thành thủ tuóng Nam VN ở trong một tình trạng chính trị hỗn loạn.  Không đâu vào đâu cả.  Hết thủ tướng này dến thủ tướùng khác.  Đảo chánh, chỉnh lý là chuyện thường tình mặc dù rất may là ít có máu đổ.  Những người Mỹ khó chịu rất nóng lòng để thiết lập một hình ảnh của một tình trạng yên ôn, đã cố gắng vô ích để cho những cố vấn có ý nghĩa.  Nhưng có hai điều đã làm tiên tan mọi cố gắng:  một là sự rối loạn chính trị, điều nữa là phản ứng của con người về một cái nhìn chính xác.

Một cách đại cương, đây là trở ngại:  rõ ràng là ông tổng thống không được dân ưa là TT Diệm đã nắm quyền trong một thời gian khá dài và bỗng bị giết đi một cách đột ngột.  Người Mỹ đã tạo ra một lỗ hổng chính trị mà chỉ có CS có thể lợi dụng được.  Chúng tôi không đủ khả năng để đắp cái lỗ hổng chính trị đó bởi vì chúng tôi không biết làm gì cả.  Chúng tôi đi từ một quốc gia thuộc địa của Pháp đến một quốc gia dưới ảnh hưởng của người Mỹ, sự chuyển tiếp từ độc lập kiểu Pháp đến độc lập kiểu Mỹ qúa vội vàng đến nỗi mà chúng tôi chẳng có cơ hội để học hỏi nghệ thuật trị nước mà không có sự giúp đỡ hoặc không có sự áp đặt.  Điều này đã đủ tệ, mà sự khó khăn còn dính dáng đến một trở ngại khác.  Phải mà người Mỹ đã đến VN với những ý tưởng rõ ràng, chúng tôi đã có thể biết.  Vậy mà họ đến với toàn những ý định tốt nhưng lại không có một tí hiểu biết nào về những vấn đề liên hệ, không có đến một chính sách đàng hoàng, và vì thế, họ đã nương theo những giải pháp tạm bợ, theo đuổi một chính sách và giải quyết những trở ngại là cả một trời khác biệt.  Chúng tôi chưa bao giờ học hỏi để kiện toàn một chính sách, chỉ biết đại khái nghệ thuật dập tắt chống đối. Tùy cơ ứng biến, thường thường thì đảo chính là tấy cả những gì chúng tôi cố nghĩ được có một quốc gia bị chi phối bởi ngoại nhân.  Nếu những người Mỹ đầu tiên đến để dậy dỗ chúng tôi nghệ thuật trị nước, nhất là nghệ thuật hứa hẹn trong việc cai trị, kết qủa cuối cùng đã có thể khác nhiều… [trích cuốn “Hai Mươi Năm, Hai Mưới Ngày của Nguyễn Cao Kỳ, trang 45-46].

Giói ơi !  Thủ tướng nước VNCH, khuôn mặt lớn của một quốc gia trên bốn nghìn năm dựng nước, và phải đến mưới năm sau mới thú nhận là “tôi chẳng biết gì cả”, tôi chưa được dậy dỗ để điều khiển quốc gia, “tôi không đủ khả năng”, trong cái hoàn cảnh đó, lỗi chẳng phải ở tôi mà là lỗi ở ông Mỹ.  Mấy ông chẳng chịu dậy dỗ tôi gì hết.  Tuy vậy tôi ngồi ghế thủ tuớng rồi phó tổng thống thì cứ việc ngồi vì ….vợ tôi khoái như thế.

Những cánh bào phiêu bạt, đó là những đàn anh lớn của chúng ta.  Nên đợi chờ để họ dẫn dắt nữa hay không ?  Các đàn anh lơn, đáng lẽ đoạn viết về các anh chưa dừng lại ở đây thế nhưng Thái vừa t6m sự:  “thôi, chuyện đã xẩy ra rồi, mười mấy năm rồi bạn không nên mất thời giờ nhiều về những đàn anh của chúng ta”  Trong ý nghĩ Thái, tôi phải hiểu như bạn muốn tôi nhìn về đám đàn em đang lên, nên dành nhiều thời giờ cho những người em trẻ tuổi 20.  Không nên khơi lại cái dĩ vãng vốn đã nát lòng.  Nhắc nhở tới chỉ làm thêm day dứt.  Này, những người tam thập !  Bạn đau lòng, tôi cũng đau và biết bao bạn bè chúng ta đau.  Mọi người rên xiết với tâm tư mình mà ngoài mặt vẫn cứ tỉnh bơ như thường.  Khóc không nổi, cười không nổi vậy chỉ còn được nói, và vì những người trẻ, vì lòng tự tin của họ mà tôi sẽ chỉ nói một lần.  Như đã minh xác, nói như  một giải quyết cần thiết dù làm các bạn buốn hay nhiều người khác buồn, xin thứ lỗi.  Vì tôi chỉ có một ý nghĩ trong đầu muốn nói cùng các bạn là các bạn đừng mặc cảm, nhiều người tam thậy dur hơn những đàn anh lớn rất nhiều.  Hãy đứng dậy, chúng ta không chờ đợi những đàn anh đốn mạt.

[Nguyễn Tường Phong, Những Cánh Bèo Tam Thập, trang 20-30]
 
 
 
 

TA^M BU'T

Nguye^~n Tu+o+`ng Phong

Ta.i dda^u co' ba? vinh hoa va` mo^`i tho+m tie^`n ba.c, chu'ng to^i tha^'y ca'c dda`n anh o+? ddo'\.  Kho^'n thay cho que^ hu+o+ng nghe`o ddo'i, dda~ cha(?ng co' gi` ngoa`i ca'c anh va` chu'ng to^i nhu+ nhu+~ng kho ta`ng dde^? khai ta'c thi` la.i bi. chi'nh ca'c anh cha(m chi? khai tha'c\.  Ngoa`i Ba('c, VN co' nhu+~ng hie^n ta`i ddo^'n ma.t, trong Nam kho^ng ke'm, dda^`u ra^`y nhu+~ng anh hu`ng qua^n phie^.t\.  Ca? hai mie^`n, ne^'u go'p la.i ta^'t ca? nhu+~ng khuo^n ma(.t dda^.m ne't ddo' chu+a cha('c dda~ ddu? kha? na(ng dde^? xa^y du+.ng dda^'t nu+o+'c huo^'ng chi la` chia ca('t va` dda^m che'm nhau\.  Mo^.t nu+?a que^ hu+o+ng ddu+o+.c nhu+~ng thu+' ddi?nh cao tri' tue^. o^m a^'p dde^'n ta? to+i, ddem ca? dda^'t nu+o+'c phu.c vu. cho mo^.t chu? thuye^'t ngoa.i lai vo^ tha^`n\.  Nu+?a co`n la.i tu+o+?ng ro^`i se~ kha', the^' nhu+ng ca'c anh cu~ng cha(?ng kha' gi`, ddo^. mo^.t tra(m khuo^n ma(.t ca'c dda`n anh lo+'n ma` dda.p ddo^? ca? mo^.t co+ ddo^` ga^'m vo'c\.  Chi? ca^`n mo^.t chu't ti`nh, mo^.t ta^m ho^`n de.p o+? no+i ca'c anh thi` mo.i vie^.c co' le~ dda~ kha'c\.  Kho^'n thay !  Ti`nh cho dda^'t nu+o+'c sao ho+n ddu+o+.c quye^`n ha`nh va` lo+.i lo^.c ca' nha^n\.  Ta^m ho^`n dde.p dda^u pha?i ai cu~ng co' \?  Ke^? cu~ng la. la` trong nga^`n a^'y na(m ma` ca'c anh kho^ng la`m ddu+o+.c mo^.t chuye^.n gi` dda'ng la`m ma` chi? toa`n nhu+~ng ddie^`u kho^ng ne^n\.  Ta.i ca'c anh kho^ng co' ta^m ho^`n \?  Ta.i ca'c anh thie^'u kha? na(ng \?  Hay co' le~ ta.i chu'ng to^i he`n nha't \?  Cha(?ng ca^u tra? lo+`i na`o tha^'y o^?n ba(`ng nhu+~ng nha^.n xe't trung thu+.c ve^` ca'c anh\.  Ne^'u chu'ng to^i ha(`n ho.c thi` kho^ng pha?i vi` vo^ le~ ma` la` dda~ vo^ cu`ng li.ch su+. chi? da'm ha(`n ho.c tho^i chu+' chu+a da'm phu~ pha`ng\.  The^' nhu+ng ca'c anh ddu+`ng tie^'p tu.c coi thu+o+`ng chu'ng to^i\.  Ngu+o+`i ta no'i tuo^?i tre? VN thie^'u mo^.t lu+o+~i kie^'m\.  DDie^`u ddo' co' the^? sai\.

Nha^.n xe't ca'c anh kho^ng gi` ro~ ba(`ng nhi`n nhu+~ng ddie^`u ca'c anh dda~ la`m trong suo^'t nhu+~ng na(m da`i kho'i lu+?a\.  Chu'ng to^i ddo^' ai ke^? ddu+o+.c bao nhie^u tru+o+`ng ho.c, nha` thu+o+ng, xu+o+?ng ma'y ca'c anh dda~ la`m\.  Bao nhie^`u con ddu+o+`ng dda~ no^'i, bao nhie^u chi'nh sa'ch thuo^.c loa.i quo^'c tha'i da^n an ddu+o+.c khai sinh, bao nhie^u ta^m huye^'t va` tri' o'c cho kinh te^' va` ddo+`i so^'ng da^n la`nh, bao nhie^u gia ddi`nh binh si~, co^ng chu+'c nghe`o kho' ddu+o+.c tha^.t ta^m na^ng ddo+~, bao nhie^u chi'nh sa'ch gia'o du.c ddu+o+.c ddie^`u nghie^n, bao nhie^u tuo^?i tre? ddu+o+.c hu+o+'ng da^~n ddu'ng mu+'c dde^? tro+? tha`nh nhu+~ng ca'n bo^. ye^u nu+o+'c thu+o+ng da^n cho dda^'t nu+o+'c, bao nhie^u chi'nh sa'ch quo^'c pho`ng, chie^'n lu+o+.c qua^n su+. ma` ca'c anh buo^.c pha?i co' cho cuo^.c chie^'n so^'ng co`n cu?a toa`n da^n \?  Va` co`n ra^'t nhie^`u, nhie^`u la('m dde^? ddu+o+.c ca?i thie^.n\.  Co' nhi`n la.i mo+'i tha^'y ca'c anh te^. ha.i, ca'c anh tu+. ddu+a ra hi`nh a?nh la` nhu~ng ke? chi? ddu+o+`ng u to^'i\.  Cha(?ng go'p ddu+o+.c mo^.t chu't gi` gi'a tri. cho nhu ca^`u da^n to^.c ma` ba^'t cu+' ngu+o+`i la~nh ddao sa'ng suo^'t na`o cu~ng pha?i tha^'y, pha?i ti`m kie^'m va` ga('ng su+'c\.  Mo^.t ngu+o+`i vo+'i chu't, chi? mo^.t chu't ta^m ho^`n cu~ng ddu? kha'\.  Tro+`i o+i !  The^' ma` kho^ng co' ddu+o+.c mo^.t ta^m ho^`n cho nga^`n a^'y khuo^n ma(.t…\.

Kho^ng la`m to^'t ddu+o+.c thi` tho^i, ca'c anh la.i co`n pha' na't dda^'t nu+o+'c dda~ tu+`ng mo?i mo`n vi` chinh chie^'n, ga^y bao to^.i lo^~i cho muo^n ngu+o+`i\.  Co' bao nhie^u tha(`ng li'nh tre? dda~ che^'t tan xa'c ddau ddo+'n, bao nhie^u thanh nie^n xa va`o con ddu+o+`ng hu't sa'ch, nghie^.n nga^.p vi` ddu+o+`ng da^y ca^`n sa, may tu'y na(`m trong he^. tho^'ng tham nhu~ng, bao nhie^u ca'n bo^. no^`ng co^'t cha^'p nha^.n ho^'i lo^., tham o^ vi` ddo+`i so^'ng tu'ng thie^'u, bao nhie^u ngu+o+`i buo^ng xuo^i vi` ho. bie^'t chi? ddu+o+.c nha^.n nhu+~ng ba^'t ha.nh ne^'u ddi ngu+o+.c la.i nhu+~ng ddi.nh che^' va` le^` lo^'i tho^'i na't ma` ca'c anh cha(?ng bao gio+` co^' ta^m su+?a  ddo^?i\.  Hay chi'nh vi` ca'c anh muo^'n the^' \?  Oa^i ddo' la` su+. tha^.t \?  Co' the^? la` nhu+ the^'\.  Co' the^? co' nhu+~ng con ngu+o+`i he`n va` te^. nhu+ va^.y\.  Ho. la` nhu+~ng dda`n anh lo+'n, nhu+~ng nha` di`u da(.t vo^ tie^`n khoa'ng ha^.u cho mo^.t que^ hu+o+ng trong co+n ddau ye^'u\.  Nhu+~ng vinh hoa, phu' qu'y\.  Nhu+~ng danh vo.ng ba.c tie^`n\.  Co' ca'i gi` vi~ dda.i ho+n que^ hu+o+ng ne^'u ta^m ho^`n cu?a ca'c anh bie^'t rung ddo^.ng\.  Ro~ ra`ng la` ca'i pha^`n chu? ye^'u trong dda'y ta^m ho^`n cu?a mo^.t la~nh tu. ye^u no`i gio^'ng kho^ng the^? ti`m tha^'y no+i ca'c anh\.

Ca'c dda`n anh lo+n co' quye^`n ha`nh ddu+o+.c ha? he^ xu+ng tu.ng\.  Lon la', chu+'c tu+o+'c ddu+o+.c mu`a tro^? ca`nh la' xum xue^\.  Bo^'n na(m nha?y vo.t tu+` dda.i ta' dde^'n trung tu+o+'ng ma` tra^.n ddi.a chi? thu go.n tu+` Lai Khe^ dde^'n giu+~a ddu+o+`ng Ho^`ng Tha^.p Tu+.\.  Ba na(m bo^'c nhu+ die^`u tu+` trung ta' dde^'n thie^'u tu+o+'ng vo+'i kinh nghie^.m chie^'n tru+o+`ng la` con so^' zero vo^ ddi.nh kho+?i ddi tu+` dda^`u ddu+o+`ng Co^ng Ly' to+'i cuo^'i ddu+o+`ng Co^ng Ly' nhu+ng co' nga~ re~ qua to`a dda.i su+' My~\.  Ba^'t ma~n la` pha?i\.  Me. ! Vo~ Bi. DDala.t sau bo^'n na(m ha. so+n va(n vo~ song toa`n, ho^`n cu+'ng nhu+ dda', xa'c tha^n ddu+o+.c luye^.n ta^.p dde^? hu+'ng dda.n\.  Ra tru+o+`ng thie^'u u'y dda'nh tra^.n dde^'n kho^ng co' thi` gio+` la^'y vo+. ma` chi? ngoai dde^'n trung u'y\.  The^' dda~ la` may ne^'u kho^ng a(n dda.n lo`i ruo^.t hay ga^~y co^? dde^? ddu+o+.c la~nh ca'i the? loa.i ba\.  Cu+? nha^n lua^.t ra tru+o+`ng la`m thu+ ky' nga^n ha`ng vo+'i la.i nha^n vie^.n To^?ng Cu.c Tie^'p Te^' ddi kha'm chuo^.t trong kho ga.o\.  DDo^'c su+. tre? pha?i co' tie^`n qua nga`i thu? tu+o+'ng mo+'i ddu+o+.c o+? ga^`n Saigon\.  Co`n vo+' va^?n thi` o^m ma?nh ba(`ng dde^'n mo^.t ti?nh le? loa.i “dde^m buo^`n”  la`m vie^.c du+o+'i quye^`n quan ti?nh co' ca'i ba(`ng Dipo^me tu+` tho+`i dda^'t nu+o+'c chu+a chia ca('t\.  La.y Chu'a to^i ! Lua^.t le^ ha`nh cha'nh trong tru+o+`ng da.y thi` va^'t xuo^'ng so^ng cu`ng vo+'i cu+'t dda'i vi` lua^.t “ru+`ng” cu?a ddi.a phu+o+.ng uye^?n chuye^?n va` phu` ho+.p vo+'i nhu ca^`u phu.c vu. da^n chu'ng ho+n (sic)\.

Pha?i no'i tha^.t la` ma^'t anh dda~ kho^ng la`m ddu+o+.c gi`, va` cu~ng se~ cha(?ng la`m ddu+o+.c gi` nu+~a vi` kha? na(ng chi? co' the^', chi? bie^'t ba^`y ha`ng va` tranh gia`nh ca'i ddi?nh chung\.  Ba^y gio+` co' ho^ ha`o vung vi't hay dda'nh bo'ng ma. ke^`n thi` cu~ng cha(?ng co`n ai da'm dde^'n ga^`n ngoa`i dda'm ninh tha^`n hu+ ho?ng\.  Bo^' ba?o mo^.t ngu+o+`i dda`n ba` nha` que^ kho^? so+? suo^'t ddo+`i chi? co' cha.y gia(.c da'm ba?o tha(`ng cn trai mi`nh dde^'n ga^`n ca'c anh\.  DDo^' ca'c anh thuye^'t phu.c ddu+o+.c mo^.t o^ng la~o gi`a nua co' va`i tha(`ng con trai ddu+'a che^'t tra^.n, ddu+'a tu` ca?i ta.o, co`n la.i mo^.t ddu+'a ddang le^u be^u tre^n mie^`n dda^'t mo+'i bo? he^'t dde^? theo ca'c anh ddi la`m “li.ch su+?”\.  Su+.  tha^.t qu'a ro~ ra`ng\.  Anh na`o co`n chu't dda^`u o'c thi` ddu`ng ne^n mo+? tu+o+?ng nu+~a\.

Nha^.n ddi.nh ro~ ho+n ve^` ca'c anh thi` pha?i no'i to+'i mo^.t ngu+o+`i ma` ca'c anh so+. ho+n ca? bo^'\.  Mo^.t ngu+o+`i co' ddu? ca? ta^m ho^`n la^~n kie^'n thu+'c hie^?u ro~ ca'c anh tu+` cha^n to+ ke~ to'c\.  Ngu+o+`i ddo' la` Co^' To^?ng Tho^'ng Ngo^ DDi`nh Die^.m, Oa^ng Die^.m bie^'t qu'a ro~ ca'c anh ne^n lon la' cu?a qua^n ddo^.i Cu. co^' ti`nh dde^? da`nh cho dda'm dda`n em ma` Cu. hy vo.ng\.  To^?ng tho^'ng Die^.m dda~ tha^'y ro~ nhu+ ca^`u cu?a dda^'t nu+o+'c trong ti`nh tra.ng kho' kha(n ne^n dda~ “upgrade” tru+o+`ng Vo~ Bi. va` Ha`nh Cha'nh, Oa^ng Die^.m do^`n ca? hy vo.ng vao mo^.t the^' he^. mo+'i vo+'i mo^.t ke^' hoa.ch da`i ha.n cu?a con ma('t co' ta^`m nhi`n ro^.ng cho nhu+~ng tha'ng nga`y sa('p to+'i vi` Cu. bie^'t ro~ ta^?y cu?a ca'c anh ne^'u kho^ng la` …..kho^' xanh thi` cu~ng la` ….kho^' ddo?\.  Co^' TT Die^.m du+ hie^?u va`o nhu+~ng na(m 1945, khi bo^. ma(.t tha^.t cu?a CS co`n nu'p du+o+'i chie^u ba`i kha'ng Pha'p thi` ha^`u he^'t nhu+~ng thanh nie^n vo+'i ta^m ho^`n ye^u nu+o+'c dde^`u na(`m trong nhu+~ng phong tra`o kha'ng chie^'n cho^'ng Ta^y\.  Lo+'p ngu+o+`i na`y dda~ bi. CS cu+o+'p co^ng ro^`i thanh toa'n ga^`n he^'t\.  Do dda^'y dda~ ta.o ne^n mo^.t khoa?ng tro^'ng ca'n bo^. chi? huy nhie^.t ti`nh vo+'i dda^'t nu+o+'c o+? be^n na`y so^ng be^'n Ha?i\.  So^' co`n la.i ro~ ra`ng la` thu+' ..gia' a'o tu'i co+m, ddi theo Ta^y hu+o+?ng chu't bo+ thu+`a su+~a ca(.n que^n ha(?n que^ hu+o+ng\.  DDe^'n na(m 1954 thi` mo.i vie^.c dda~ ro~ ra`ng\.  Nhu+~ng ke? theo Ta^y bo^~ng cho^'c tro+? ne^n sa'ng gi'a\.  Cha(?ng co' ai nu+~a ne^n ho. tro+? tha`n mo^.t loa.i ca'n bo^. no^`ng co^'t cho mie^`n Nam\.  Thie^n su+ ddo+`i !  Tha^.t la` va^.n nu+o+'c\.  Ta^y va` nhu+~ng ke? theo ho. la` quo^'c gia, co`n Vie^.t minh la` CS\.  Nhu+~ng thanh nie^n ye^u nu+o+'c trong phong tra`o cho^'ng Ta^y kho^ng co`n cho^~ ddu+'ng\.  Ho. kho^ng pha?i la` CS, cu~ng cha(?ng a dua theo bo.n Ta^y kho^'n kie^'p\.  Ho. chi? la` nhu+~ng anh hu`ng kho^ng te^n tuo^?i cu?a que^ hu+o+ng nhu+o+.c tie^?u kho^ng co' quye^`n na('m ddu+o+.c va^.n me^.nh da^n to^.c mi`nh\.  Co`n la.i ca'i so^' theo Ta^y di~  nhie^n ddu+o+.c bo.n na`y su+?a soa.n dde^? thay the^' khi Ta^y bo? ve^` nu+o+'c\.  TT Die^.m tha^'y ro~ !  Cu. nhi`n tha^'u ta^?y cu?a dda'm nha` binh Ta^y vo^ la.i ddo'\.  Cu. tha^'y ro~ mo^.t ca'i “gap” ne^n Cu. lo toan xa^y du+.ng mo^.t lo+'p ca'n bo^. mo+'i\.  Mo^.ng Cu. sa('p tha`nh thi` Cu. bi. chi'nh dda'm qua^n phie^.t vo^ ho.c gie^'t che^'t\.  DDie^`u Cu ï lo la('ng dda~ xa?y ra va` nhu+~ng gi` Cu. xa^y du+.ng sau na`y mo+'i tha^'y Cu. nhi`n xa tro^ng ro^.ng !  Lo+'p ngu+o+`i mo+'i ma` Cu. lo dda`o ta.o tha^.t su+. chu+'ng to? ca'i kha? na(ng va` khi' pha'ch khi ho. nha^.p cuo^.c\.  Theo tho+`i gian ho. tu+` tu+` xua^'t hie^.n, tro^.i ho+n ha(?n ca'i dda'm dda`n anh dda so^' xua^'t tha^n li'nh Ta^y hoa(.c Diplo^me Ta^y\.  Nhu+ng va^.n nu+o+'c dda~ dde^'n ho^`i dden to^'i, Cu. Die^.m ne^'u co`n so^'ng va`i na(m nu+~a thi` ca'i lo+'p ngu+o+`i ddu+o+.c Cu. dda`o ta.o ha(?n pha?i la` ddu'ng no+i va` ddu'ng lu'c\.  Kho^'n thay va('ng bo'ng nha` la~nh dda~o cha^n chi'nh, dda'm ca'n bo^. ddu? ki' lo^ ca? ta^m ho^`n la^~n ta`i na(ng pha?i e'p mi`nh du+o+'i lo^'i chi? huy cu?a ca'c dda`n anh ma` tha^.t ra chi? dda'ng la` ho.c tro` cu?a ho. ve^` mo.i ma(.t .!!  Va` Cu. Die^.m dda~ ti'nh ddu'ng, chi'nh dda'm li'nh Ta^y ma` Cu. lo nga.i dda~ tha^.t su+. ba'n ddu+'ng que^ hu+o+ng vo+'i ti' tie^`n co`m !…

Ca'c dda`n anh lo+'n, no'i nhu+ the^' co' gi` la` vo^~ le^~ \?  Vi` kho^ng no'i thi` bie^'t bao gio+` ca'c anh mo+'i chi.u nhi`n tha('ng va`o chie^'c gu+o+ng soi ma(.t thi` tha^`m vo+'i chi'nh mi`nh la` “ta do+~ e.t”  Thi` tho^i !  ha~y dde^? ye^n nhu+~ng va`ng son trong nga(n ke'o di~ va~ng nhu+ mo^.t thu+' trang su+'c dda('t tie^`n nhu+ng de'mode' kho^ng co`n gia' tri. vo+'i tho+`i gian\.  Ha~y im la(.ng tie^'c nuo^'i, ddu+`ng dde^? lu+o+ng ta^m uo^'ng ru+o+.u a?o tu+o+?ng ma` quan cuo^`ng lo^' bi.ch\.   Ha~y da~n ra va` mo+` nha.t, ha~y la^?n khua^'t va` chi`m dda('m cho ddoa.n cuo^'i cuo^.c ddo+i ddu+o+.c ye^n o^?n\.   Tie^`n dda^'y, na('m cha('c trong tay ro^`i dda^'y, ha~y sung su+o+'ng ddi, hu+o+?ng thu. ddi, the^' kho^ng pha?i chi'nh nhu+~ng ddo^`ng tie^`n dda~ la`m ca'c anh u me^ \?  Ne^'u co`n chu't lie^m si? thi` du`ng tho+`i gian nha`m cha'n ddo^'t no^~i lo`ng u ua^?n va` cho+` nga`y na(`m xuo^'ng\.  Nghi~a trangna`o cha(?ng la.nh lu`ng \?  DDa^'t ngu+o+`i co`n la.nh lu`ng bie^'t ma^'y \?

Ca'c dda`n an hlo+'n !  DDa~ qu'a ddu?, ca'c anh ne^n du+`ng la.i, du dda~ng gia co`n ddu? sa'ng suo^'t dde^? xe^'p su'ng vi` tuo^?i tre? cho+i ba.o va` ba('n to+'i ho+n nhie^`u\.  Tai. sao dda`n an lo+'n kho^ng tu+. ga'c kie^'m dde^? the^' he^. thanh nie^n mo+'i kho?i ma^'t co^ng tra?i tha?m do.n ddu+o+`ng cho sa.ch se~ \?  DDu+o+`ng co`n da.i, da.i la('m, da`i nhu+ li.ch su+? VN\.  Quye^`n ha`nh trong tay, phuo+.ng tie^.n sa(~n sa`ng, tho+`i gian dda^`u ddu? ma` la`m kho^ng no^?i huo^'ng ho^` chi mo^.t lo+'p ngu+o+`i loa.i ba.ch die^.n thu+ sinh, nga`y ca^`y nhu+ tra^u dde^? so^'ng, dde^m ve^` lo`ng tho+? ha('t nhu+~ng ho+i da`i mu+o+`ng tu+o+.ng con ddu+o`ng tru+o+'c ma(.t ro~ ra`ng la` ma.t lo^. hoa(.c ne^'u kho^ng thi` cu~n gchi? la` mo^.t thu+' a?o tu+o+?ng ngu't tro+`i\.  Nhu+ the^' pha?i ca^`n nhie^`u can dda?m, pha?i ddie^n, pha?i no^?i loa.n, pha?i li`, pha?i ddu+'ng tre^n mo.i khuo^n thu+o+'c va` ngao`i ta^'t ca? mo.i du+. ddoa'n thi` mo+'i co' the^? so^'ng vo+'i gia^'c mo+ cu?a no^~i lo`ng tam tha^y\.  To^.i nghie^.p chu'ng to^i, ca'c anh biet the^' \?  Va^.y thi` cin ca'c anh ddu+`ng mu'a ro^'i nu+~a\.  DDu+`ng tha'u nu+~a\.  Ba mu+o+i tuo^?i ddo+`i dda^u de^~ thua dde^'n ba la^`n \?  Nha^'t qu'a tam, ngu+o+`i xu+a no'i va^.y\.  Ca'c anh qu'a te^. kho^ng la`m ddu+o+.c nhu+ng cu+' ba'm cha(.t, dde^'n phu't cho't mo+'i lie^`u tha'u ba^.y, mo^.t a(n lo+'n hai a(n nho?, co' thua thie^.t la` da^n nghe`o, co' che^'t la` thanh nie^n, la` dda^'t nu+o+'c\.  Ca'c anh he^` ha^'n me. gi`\.  Cu' tha'u 1975 ca.n la'ng\.  Ca'c anh ddu+'ng da^.y phu?i ta.y ease\.  Vo^'n ca'c anh co`n nguye^n\.  Cu' tha'u “Kha'ng Chie^'n”
(tu+'c Ma(.t Tra^.n kha'ng chie^'n cu?a Hoa`ng Co+ Minh) ngoa.n mu.c thu+' hai vi` ca'c dda`n anh nhi`n tha^'u ta^?y dda`n em, coi nhu+ vo+~ no+., ba^.y gio+` co`n la.i ca'i tha^n xa'c ta? to^i va` ta^m tu+ ddau xo't, vo^'n kho^ng co`n ne^n chu'ng to^i dda'nh ba.c ky~ ho+n nhie^`u\.  DDa'nh vo+'i xa'c ddi.nh cu?a Vo~ nguye^~n Gi'a'p “kho^ng tha('ng kho^ng dda'nh” la`m sao ho. thua lo+'n ddu+o+.c \?  DDo' la` ta^m tra.ng cu`i hu?i cu?a chu'ng to^i, kho^ng sao tin ddu+o+.c dda`n anh, kho^ng sao phu.c ddu+o+.c du` la` chu't xi'u\.  Chi.u gi` no^?i khi mo^.t nga`i xe^'p phu' li't tuye^n bo^' vo+'i ba'o chi':  “o^ng thu+? nghi~ xem, kho^ng co' tuo+'ng la~nh la`m sao cho^'ng co^.ng ddu+o+.c ?”  hoa(.c ta^m su+. vi vu't kie^?u “anh o+n, to^i vo+'i anh la` li'nh Ta^y, Ta^y ddi ro^`i, to^i vo+'i anh dda'nh ba`i nho+` vo^'n My~, My~ cu'p vo^'n to^i vo+'i anh phu?i tay bo? cha.y, chu+a bao gio+` chu'ng ta chie^'n dda^'u cho que^ hu+o+ng, da^n to^.c..”  Tu+o+'ng Va(n La` no'i the^' dda^'y, no'i tri`nh die^~n dde^? ke'o ma`n cho pha^`n mo^.t vo+? ca ki.ch ca?i lu+o+ng\.  Va(n La`, Va(n Thie^.u, Va(n Vie^n, kho^ng hie^?u co`n bao+ nhie^u ki.ch si~ tu+o+'ng du` kho^ng co' te^n “va(n” o+? giu+~a \?  Cho dda`n em tho+? vo+'i…  Chu+a he^'t, ca'c dda`n anh co`n la^.p lo+`:  “Tho^i, ba^y gio+` dde^? nhu+~ng ngu+o+`i tre? la`m”  ca'm o+n su+. tu+? te^' dda^`y dda(.n ma` ca'c anh dda~ trao la.i cho chu'ng to^i\.  Ne^'u nga`y tru+o+'c ca'c anh no'i ddu+o+.c va^.y thi` gio+` na`y co' le~ dda~ kha'\.  Ba^y gio+` co' no'i cu~ng ba(`ng thu+`a, nhi`n ky~ xem, ca'c anh co' gi` dde^? trao la.i \?  Sau 13 na(m tro^i no^?i, ca'c anh mo+'i nhi`n tha^'y mi`nh\.  Oa^ng Die^.m dda~ tha^'y ca'c anh tu+` mo^.t pha^`n tu+ the^' ky? tru+o+'c !!

Co`n ai nghi ngo+` hay chu+a tin ca'c dda`n anh lo+'n te^. to+'i va^.y thi` nghe mo^.t dda.i dda`n anh ro+?m ta^m su+. du` la` dde^? ba`o chu+~a cho chi'nh mi`nh: 

“Trong khoa?ng ga^`n hai na(m tro+`i sau ca'i che^'t cu?a TT Die^.m cho to+'i khi to^i tro+? tha`nh thu? tuo'ng Nam VN o+? trong mo^.t ti`nh tra.ng chi'nh tri. ho^~n loa.n\.  Kho^ng dda^u va`o dda^u ca?\.  He^'t thu? tu+o+'ng na`y de^'n thu? tu+o+'u`ng kha'c\.  DDa?o cha'nh, chi?nh ly' la` chuye^.n thu+o+`ng ti`nh ma(.c du` ra^'t may la` i't co' ma'u ddo^?\.  Nhu+~ng ngu+o+`i My~ kho' chi.u ra^'t no'ng lo`ng dde^? thie^'t la^.p mo^.t hi`nh a?nh cu?a mo^.t ti`nh tra.ng ye^n o^n, dda~ co^' ga('ng vo^ i'ch dde^? cho nhu+~ng co^' va^'n co' y' nghi~a\.  Nhu+ng co' hai ddie^`u dda~ la`m tie^n tan mo.i co^' ga('ng:  mo^.t la` su+. ro^'i loa.n chi'nh tri., ddie^`u nu+~a la` pha?n u+'ng cu?a con ngu+o+`i ve^` mo^.t ca'i nhi`n chi'nh xa'c\.

Mo^.t ca'ch dda.i cu+o+ng, dda^y la` tro+? nga.i:  ro~ ra`ng la` o^ng to^?ng tho^'ng kho^ng ddu+o+.c da^n u+a la` TT Die^.m dda~ na('m quye^`n trong mo^.t tho+`i gian kha' da`i va` bo^~ng bi. gie^'t ddi mo^.t ca'ch ddo^.t ngo^.t\.  Ngu+o+`i My~ dda~ ta.o ra mo^.t lo^~ ho^?ng chi'nh tri. ma` chi? co' CS co' the^? lo+.i du.ng ddu+o+.c\.  Chu'ng to^i kho^ng ddu? kha? na(ng dde^? dda('p ca'i lo^~ ho^?ng chi'nh tri. ddo' bo+?i vi` chu'ng to^i kho^ng bie^'t la`m gi` ca?\.  Chu'ng to^i ddi tu+` mo^.t quo^'c gia thuo^.c ddi.a cu?a Pha'p dde^'n mo^.t quo^'c gia du+o+'i a?nh hu+o+?ng cu?a ngu+o+`i My~, su+. chuye^?n tie^'p tu+` ddo^.c la^.p kie^?u Pha'p dde^'n ddo^.c la^.p kie^?u My~ qu'a vo^.i va`ng dde^'n no^~i ma` chu'ng to^i cha(?ng co' co+ ho^.i dde^? ho.c ho?i nghe^. thua^.t tri. nu+o+'c ma` kho^ng co' su+. giu'p ddo+~ hoa(.c kho^ng co' su+. a'p dda(.t\.  DDie^`u na`y dda~ ddu? te^., ma` su+. kho' kha(n co`n di'nh da'ng dde^'n mo^.t tro+? nga.i kha'c\.  Pha?i ma` ngu+o+`i My~ dda~ dde^'n VN vo+'i nhu+~ng y' tu+o+?ng ro~ ra`ng, chu'ng to^i dda~ co' the^? bie^'t\.  Va^.y ma` ho. dde^'n vo+'i toa`n nhu+~ng y' ddi.nh to^'t nhu+ng la.i kho^ng co' mo^.t ti' hie^?u bie^'t na`o ve^` nhu+~ng va^'n dde^` lie^n he^., kho^ng co' dde^'n mo^.t chi'nh sa'ch dda`ng hoa`ng, va` vi` the^', ho. dda~ nu+o+ng theo nhu+~ng gia?i pha'p ta.m bo+., theo dduo^?i mo^.t chi'nh sa'ch va` gia?i quye^'t nhu+~ng tro+? nga.i la` ca? mo^.t tro+`i kha'c bie^.t\.  Chu'ng to^i chu+a bao gio+` ho.c ho?i dde^? kie^.n toa`n mo^.t chi'nh sa'ch, chi? bie^'t dda.i kha'i nghe^. thua^.t da^.p ta('t cho^'ng ddo^'i\. Tu`y co+ u+'ng bie^'n, thu+o+`ng thu+o+`ng thi` dda?o chi'nh la` ta^'y ca? nhu+~ng gi` chu'ng to^i co^' nghi~ ddu+o+.c co' mo^.t quo^'c gia bi. chi pho^'i bo+?i ngoa.i nha^n\.  Ne^'u nhu+~ng ngu+o+`i My~ dda^`u tie^n dde^'n dde^? da^.y do^~ chu'ng to^i nghe^. thua^.t tri. nu+o+'c, nha^'t la` nghe^. thua^.t hu+'a he.n trong vie^.c cai tri., ke^'t qu?a cuo^'i cu`ng dda~ co' the^? kha'c nhie^`u… [tri'ch cuo^'n “Hai Mu+o+i Na(m, Hai Mu+o+'i Nga`y cu?a Nguye^~n Cao Ky`, trang 45-46]\.

Gio'i o+i !  Thu? tu+o+'ng nu+o+'c VNCH, khuo^n ma(.t lo+'n cu?a mo^.t quo^'c gia tre^n bo^'n nghi`n na(m du+.ng nu+o+'c, va` pha?i dde^'n mu+o+'i na(m sau mo+'i thu' nha^.n la` “to^i cha(?ng bie^'t gi` ca?”, to^i chu+a ddu+o+.c da^.y do^~ dde^? ddie^`u khie^?n quo^'c gia, “to^i kho^ng ddu? kha? na(ng”, trong ca'i hoa`n ca?nh ddo', lo^~i cha(?ng pha?i o+? to^i ma` la` lo^~i o+? o^ng My~\.  Ma^'y o^ng cha(?ng chi.u da^.y do^~ to^i gi` he^'t\.  Tuy va^.y to^i ngo^`i ghe^' thu? tuo+'ng ro^`i pho' to^?ng tho^'ng thi` cu+' vie^.c ngo^`i vi` ….vo+. to^i khoa'i nhu+ the^'\.

Nhu+~ng ca'nh ba`o phie^u ba.t, ddo' la` nhu+~ng dda`n anh lo+'n cu?a chu'ng ta\.  Ne^n ddo+.i cho+` dde^? ho. da^~n da('t nu+~a hay kho^ng \?  Ca'c dda`n anh lo+n, dda'ng le~ ddoa.n vie^'t ve^` ca'c anh chu+a du+`ng la.i o+? dda^y the^' nhu+ng Tha'i vu+`a t6m su+.:  “tho^i, chuye^.n dda~ xa^?y ra ro^`i, mu+o+`i ma^'y na(m ro^`i ba.n kho^ng ne^n ma^'t tho+`i gio+` nhie^`u ve^` nhu+~ng dda`n anh cu?a chu'ng ta”  Trong y' nghi~ Tha'i, to^i pha?i hie^?u nhu+ ba.n muo^'n to^i nhi`n ve^` dda'm dda`n em ddang le^n, ne^n da`nh nhie^`u tho+`i gio+` cho nhu+~ng ngu+o+`i em tre? tuo^?i 20\.  Kho^ng ne^n kho+i la.i ca'i di~ va~ng vo^'n dda~ na't lo`ng\.  Nha('c nho+? to+'i chi? la`m the^m day du+'t\.  Na`y, nhu+~ng ngu+o+`i tam tha^.p !  Ba.n ddau lo`ng, to^i cu~ng ddau va` bie^'t bao ba.n be` chu'ng ta ddau\.  Mo.i ngu+o+`i re^n xie^'t vo+'i ta^m tu+ mi`nh ma` ngoa`i ma(.t va^~n cu+' ti?nh bo+ nhu+ thu+o+`ng\.  Kho'c kho^ng no^?i, cu+o+`i kho^ng no^?i va^.y chi? co`n ddu+o+.c no'i, va` vi` nhu+~ng ngu+o+`i tre?, vi` lo`ng tu+. tin cu?a ho. ma` to^i se~ chi? no'i mo^.t la^`n\.  Nhu+ dda~ minh xa'c, no'i nhu+  mo^.t gia?i quye^'t ca^`n thie^'t du` la`m ca'c ba.n buo^'n hay nhie^`u ngu+o+`i kha'c buo^`n, xin thu+' lo^~i\.  Vi` to^i chi? co' mo^.t y' nghi~ trong dda^`u muo^'n no'i cu`ng ca'c ba.n la` ca'c ba.n ddu+`ng ma(.c ca?m, nhie^`u ngu+o+`i tam tha^.y dur ho+n nhu+~ng dda`n anh lo+'n ra^'t nhie^`u\.  Ha~y ddu+'ng da^.y, chu'ng ta kho^ng cho+` ddo+.i nhu+~ng dda`n anh ddo^'n ma.t\.
 

[Nguye^~n Tu+o+`ng Phong, Nhu+~ng Ca'nh Be`o Tam Tha^.p, trang 20-30]